ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΦΩΚΑΣ ΚΑΙ ΑΓΙΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ο ΑΘΩΝΙΤΗΣ (ΚΟΖΑΝΗ)

Υπήρξαν στιγμές κατά τις οποίες η Ορθόδοξη Εκκλησία μας και η πίστη μας εδιώχθησαν από τους κρατούντες και ανέδειξαν πλήθος μαρτύρων. Υπήρξαν, όμως, και ιστορικές εποχές κατά τις οποίες οι άρχοντες του κόσμου τούτου συνεργάσθηκαν κατά τρόπο θαυμαστό με τους Αγίους, τους Πατέρες και τους ασκητές και η συνεργασία αυτή απέβη λίαν επωφελής για την Εκκλησία, την κοινωνία και την πατρίδα. Ένα τέτοιο παράδειγμα συνεργασίας με λαμπρά αποτελέσματα είναι και η συνάντηση του Αγίου Αθανασίου του Αθωνίτου με τον στρατηγό και μετέπειτα αυτοκράτορα Νικηφόρο Φωκά, από την οποία προέκυψε η οικοδόμηση της Μονής της Μεγίστης Λαύρας και ουσιαστικά η ίδρυση της μοναστικής πολιτείας του Άθωνος.

Ο Άγιος Αθανάσιος γεννήθηκε στην Τραπεζούντα του Πόντου μεταξύ του 927 και του 930. Σπούδασε στην Κωνσταντινούπολη και μόνασε αρχικά στη Μονή του Κυμινά, της οποίας ηγούμενος ήταν ο Μιχαήλ Μαλείνος, θείος του Νικηφόρου Φωκά. Ο Άγιος είχε βίαιο θάνατο από ατύχημα στη Μονή της Λαύρας του Αγίου Όρους το έτος 1001. Οι βιογράφοι του καταγράφουν την έντονη παρουσία της Παναγίας στη ζωή του και τις εμφανίσεις της, όταν τον καθοδηγούσε να κτίσει το μοναστήρι. Κοντά στη Μονή ο σημερινός επισκέπτης μπορεί να προσκυνήσει στο Αγίασμα, το οποίο αναβλύζει από το σημείο όπου ο Αθανάσιος είδε τη μορφή της Υπεραγίας Θεοτόκου. Ο άγιος συνέγραψε το θαυμαστό Τυπικό της Μονής, που θεωρείται το θεμέλιο του Αγιορείτικου μοναχισμού, καθώς και δύο άλλα σημαντικά κείμενα, την Υποτύπωση και την Διατύπωση. Καταγράφονται πάμπολλα θαύματά του και εν ζωή και μετά την κοίμησή του. Ο τάφος του βρίσκεται στο καθολικό της Μεγίστης Λαύρας, όπου μπορεί να προσκυνήσει ο ευλαβής επισκέπτης.

Ο Νικηφόρος Φωκάς, γόνος μεγάλης οικογενείας στρατηγών και αρχόντων, βασίλευσε από το 936 έως το 969, οπότε δολοφονήθηκε. Στη σύντομη βασιλεία του δόξασε το Ελληνορθόδοξο κράτος της Ρωμανίας, αυτό που σήμερα αποκαλούμε Βυζαντινό. Ήταν δίκαιος, αυστηρός και γενναίος. Κατετρόπωσε όλους τους επιβουλευομένους την Ρωμηοσύνη και κυρίως τους Άραβες και τους Βουλγάρους. Ως στρατηγός του αυτοκράτορος Ρωμανού Β’ εξεδίωξε το 961 τους Σαρακηνούς Άραβες από την Κρήτη, απ’ όπου εξορμούσαν με πειρατικές διαθέσεις κατά των νησιών του Αιγαίου, ακόμη και κατά του Άθωνος, όπου υπήρχαν ήδη ασκητές. Ο Γάλλος ιστορικός Σλουμπερζέ στην τριλογία του για την ακμή του Βυζαντίου κατά τον 10^ο αιώνα αφιερώνει έναν μεγάλο τόμο στη βιογραφία του Νικηφόρου Φωκά.

Η συνάντηση των δύο ανδρών έγινε στη Μονή του Κυμινά της Μικράς Ασίας όταν ο Νικηφόρος επεσκέφθη τον θείο του Μιχαήλ Μαλείνο. Ο στρατηγός γοητεύθηκε από την ασκητική και πνευματική μορφή του Αθανασίου και του υποσχέθηκε ότι συντόμως θα εγκαταλείψει τα κοσμικά αξιώματα και θα μονάσει κοντά του. Αυτή η υπόσχεση δεν τηρήθηκε, όμως ο σεβασμός του Νικηφόρου προς τον Άγιο παρέμεινε αδιάπτωτος και ο δεσμός τους κατέστη ισχυρός. Το 961 όταν ο Νικηφόρος Φωκάς εστάλη στην Κρήτη για να την απελευθερώσει ζήτησε μετ’ επιτάσεως να έχει κοντά του τον Άγιο Αθανάσιο. Παρά τον αρχικό δισταγμό του ο Άγιος ήλθε στην Κρήτη και προσηύχετο συνεχώς υπέρ της επιτυχίας των ελληνικών στρατευμάτων. Ο Νικηφόρος τον υπεδέχθη με συγκίνηση και τον κράτησε κοντά του επί μήνες ως σύμβουλο. Όταν έπεσε ο Χάνδαξ, το σημερινό Ηράκλειο, οι Άραβες υπέγραψαν συνθήκη και απεχώρησαν αφήνοντας πολλά λάφυρα. Από αυτά τα λάφυρα προήλθαν τα πρώτα χρήματα τα οποία έδωσε ο Φωκάς στον Αθανάσιο για την οικοδόμηση της Λαύρας. Βλέπουμε, δηλαδή, ότι ο Άγιος είχε πατριωτικά αισθήματα και βοήθησε πνευματικά στην απελευθέρωση ελληνικών εδαφών. Παρατηρούμε επίσης ότι η ίδρυση του πρώτου και ιστορικού μοναστηριού του Αγίου Όρους οφείλεται σε χρήματα που προήλθαν από έναν απελευθερωτικό αγώνα των Βυζαντινών Ρωμηών και από την ευλάβεια και το φιλομόναχο πνεύμα ενός στρατηγού και μετέπειτα αυτοκράτορος.

Όταν το 963 ο Νικηφόρος Φωκάς εστέφθη αυτοκράτωρ, διότι ήσαν ανήλικα τα τέκνα του αποθανόντος Ρωμανού Β’, τότε ο Αθανάσιος τον επεσκέφθη στην Κωνσταντινούπολη και ο βασιλεύς εξέδωσε Χρυσόβουλο, δια του οποίου χορηγήθηκε στην Λαύρα βοήθεια εκ 244 χρυσών νομισμάτων. Στην ίδια Μονή παρεχωρήθη και η Μονή των Περιστερών, η οποία βρισκόταν στην Θεσσαλονίκη. Κατά την επίσκεψή του αυτή ο Άγιος έλαβε από τον Νικηφόρο βοήθεια χρηματική και για την οικοδόμηση του Ναού του Πρωτάτου, κατόπιν αιτήματος των μοναχών των Καρυών του Αγίου Όρους. Για την αποπεράτωση της Λαύρας, η οποία έχει μορφή καστροπολιτείας, τον Αθανάσιο βοήθησαν αργότερα και άλλοι Βυζαντινοί αυτοκράτορες, όπως ο Ιωάννης Τσιμισκής, ο Βασίλειος Β’ ο Μακεδών (Βουλγαροκτόνος), ο Μιχαήλ Στ’ Στρατιωτικός, ο Κωνσταντίνος Ι’ Δούκας και ο Αλέξιος Α’ Κομνηνός.

Ο Αθανάσιος όταν επισκέφθηκε στη Βασιλεύουσα τον νέο αυτοκράτορα και πνευματικό του φίλο τον συνεβούλευσε να διάγει «λιτώς και εν ταπεινώσει», να μετανοεί και να εξομολογείται καθημερινώς για όλες τις αμαρτίες του καθώς και για το γεγονός ότι δεν υλοποίησε την υπόσχεσή του να γίνει μοναχός. Επίσης του υπέδειξε να είναι επιεικής προς τους πολίτες και να κάνει ελεημοσύνες.

Στο Τυπικόν της Μεγίστης Λαύρας, το οποίο εγράφη μεταξύ του 970 και του 975, ο Αθανάσιος αναφέρεται τιμητικά και στον αοίδιμο πλέον Νικηφόρο. Τον χαρακτηρίζει ζηλωτή του μοναχικού βίου, μέγαν εν βασιλεύσι και πολύν την ανδρείαν και την αρετήν, τον οποίον ο Θεός τον αξίωσε «ως γέρας (βραβείον) άξιον» να εκπορθήσει τις βαρβαρικές πόλεις. Όμως δεν κατόρθωσε να εκπληρώσει την φιλόθεο πρόθεσή του να γίνει μοναχός, διότι κατέλαβε «τα της βασιλείας των Ρωμαίων σκήπτρα». Τον επαινεί επίσης, διότι έζησε μέσα στον κόσμο ως μοναχός με μακρές νηστείες και κοιμώμενος κάτω στο σκληρό πάτωμα, γεγονός που βεβαιώνουν και οι βιογράφοι του αυτοκράτορος Νικηφόρου. Ο Άγιος Αθανάσιος τιμά τον Νικηφόρο γράφοντας ότι ξεπέρασε τους μοναχούς των ορέων με τις αγρυπνίες του, τις συνεχείς γονυκλισίες και με την σωφροσύνη του. Είναι πράγματι εντυπωσιακό ότι η Ορθόδοξη πνευματικότητα είχε τόσο βαθειά επηρεάσει πολλούς Βυζαντινούς αυτοκράτορες ώστε άλλοι εξ αυτών τελείωναν τον βίο τους ενδυόμενοι το μοναχικό σχήμα και άλλοι, όπως ο Νικηφόρος Φωκάς, ζώντας με νηστεία, άσκηση και προσευχή. Παρά το φιλομόναχο πνεύμα του ο Νικηφόρος ως αυτοκράτωρ ετάχθη κατά της ιδρύσεως πολλών Μονών μέσα στις πόλεις και ευνόησε την ίδρυση Μονών στην ύπαιθρο.

Η εξύμνηση του ήθους του Φωκά από τον Άγιο Αθανάσιο και η συγκίνηση για το μαρτυρικό του τέλος – δολοφονήθηκε μετά από συνωμοσία συνεργατών του – οδήγησαν τον αγιογράφο του Καθολικού της Λαύρας να παραστήσει τον Νικηφόρο με φωτοστέφανο Αγίου και να κρατεί στα χέρια του το Χρυσόβουλο – επίσημο διάταγμα – με το οποίο δίδει χρηματική δωρεά για την ανέγερση της Λαύρας. Όποιος επισκέπτεται σήμερα το Άγιον Όρος και πολύ περισσότερο την αρχαιοτέρα Μονή, δηλαδή την Μεγίστη Λαύρα, ας ανάβει ένα κερί επικαλούμενος την βοήθεια του Αγίου Αθανασίου και ένα άλλο κερί για να αναπαυθεί η ψυχή του ενδόξου και ευλαβούς αυτοκράτορος Νικηφόρου Φωκά. Η Θεία Πρόνοια ευδόκησε να έχουμε την συνεργασία των δύο αυτών μορφών της Ρωμηοσύνης για να ιδρυθεί και να ανθήσει η οργανωμένη μοναστική κοινότητα του Άθωνος. Και για εκείνους που διερωτώνται αν εμείς οι Χριστιανοί πρέπει να ασχολούμεθα και με τα ζητήματα του έθνους και της πατρίδος θυμίζω ότι η Παναγία ευλόγησε την ίδρυση του πρώτου Αθωνικού μοναστηριού από τον Αθανάσιο, ο οποίος μόλις είχε γυρίσει από την απελευθερωμένη Κρήτη. Ένας μοναχός, που προσηύχετο για να ενισχυθεί ο Νικηφόρος και ο στρατός κατά των Σαρακηνών, έλαβε την μεγάλη ευλογία από την Υπέρμαχο Στρατηγό του Γένους να οικοδομήσει το πρώτο Αγιορείτικο μοναστήρι και να καταγράψει τις αρχές που διέπουν τα αθωνικά κοινόβια.

Ας  ευχηθούμε ο Άγιος Αθανάσιος να πρεσβεύει υπέρ του Αγίου Όρους και των ευλαβών προσκυνητών του. Επίσης ας προσευχηθούμε ο Ελληνορθόδοξος λαός μας να βρει και σήμερα κυβερνήτες με πίστη και πατριωτισμό, όπως ο αοίδιμος Νικηφόρος Φωκάς.